Jak zmniejszyć ślad węglowy betonu? Alternatywne materiały cementowe i nowe możliwości dla budownictwa

Beton jest podstawowym materiałem współczesnego budownictwa, wykorzystywanym w budownictwie mieszkaniowym, infrastrukturze transportowej i obiektach przemysłowych. Jego powszechne zastosowanie wynika z korzystnych właściwości mechanicznych, możliwości kształtowania oraz wysokiej trwałości odpowiednio zaprojektowanych konstrukcji. Jednocześnie produkcja betonu, a przede wszystkim cementu stanowiącego jego podstawowy składnik wiążący, wiąże się ze znaczącym obciążeniem środowiskowym.

Według szacunków globalna produkcja cementu odpowiada za około 7–8% antropogenicznych emisji CO₂. Istotna część tych emisji wynika z samej chemii procesu produkcyjnego, dlatego transformacja energetyczna przemysłu cementowego, choć niezbędna, nie jest wystarczająca do osiągnięcia głębokiej redukcji emisji.

Jednym z najważniejszych kierunków dekarbonizacji jest rozwój cementów o obniżonym udziale klinkieru portlandzkiego, wykorzystujących alternatywne materiały cementowe (SCM – Supplementary Cementitious Materials). Równolegle rozwijane są technologie umożliwiające optymalizację składu betonu, wykorzystanie surowców wtórnych oraz poprawę efektywności materiałowej.

Jakie materiały mogą zastępować klinkier? W jaki sposób ich właściwości chemiczne wpływają na proces hydratacji, wytrzymałość i trwałość betonu? I jak połączyć wymagania techniczne z ograniczaniem emisji CO₂? To zagadnienia, którym poświęcony będzie najbliższy webinar Holcim Polska.

Dlaczego produkcja cementu wiąże się z emisją CO₂?

Podstawowym źródłem emisji w tradycyjnej technologii cementu portlandzkiego jest produkcja klinkieru. Proces obejmuje wydobycie, przygotowanie surowców, ich homogenizację, a następnie wypalanie w piecu obrotowym w temperaturze około 1450°C, prowadzące do powstania charakterystycznych faz mineralnych klinkieru, przede wszystkim alitu (C₃S), belitu (C₂S), glinianu trójwapniowego (C₃A) i fazy ferrytowej (C₄AF).

Emisje CO₂ powstają na dwóch głównych etapach.

1. Emisje procesowe – dekarbonatyzacja surowców

Podczas ogrzewania wapienia zachodzi reakcja rozkładu węglanu wapnia:

CaCO₃ → CaO + CO₂

Jest to nieuniknione źródło emisji związane z otrzymywaniem tlenku wapnia, niezbędnego do syntezy faz klinkierowych. Emisje te stanowią około 60% całkowitej emisji CO₂ związanej z produkcją cementu.

2. Emisje energetyczne – spalanie paliw

Druga istotna grupa emisji wynika ze spalania paliw niezbędnych do dostarczenia energii cieplnej potrzebnej do prowadzenia procesu wypalania. Odpowiada ona orientacyjnie za pozostałe 40% emisji związanych z produkcją cementu, przy czym dokładne proporcje zależą od technologii zakładu, rodzaju paliwa i efektywności energetycznej instalacji.

W 2024 roku emisje procesowe związane z produkcją klinkieru oszacowano globalnie na około 1,5 mld ton CO₂, a emisje wynikające ze spalania paliw dostarczających ciepło – na dodatkowe około 0,9 mld ton CO₂.

Oznacza to, że ograniczanie emisji wymaga równoległego działania w dwóch obszarach: poprawy efektywności energetycznej i wykorzystania paliw alternatywnych, a przede wszystkim zmniejszania zapotrzebowania na klinkier portlandzki.

W tym kontekście szczególnie istotne staje się opracowywanie cementów wieloskładnikowych, w których część klinkieru zastępowana jest materiałami o właściwościach hydraulicznych, pucolanowych lub odpowiednio dobranych właściwościach fizycznych.

Alternatywne materiały cementowe (SCM) – potencjał chemiczny i technologiczny

SCM, czyli Supplementary Cementitious Materials, to szeroka grupa materiałów mineralnych wykorzystywanych jako częściowe zamienniki klinkieru lub cementu portlandzkiego. Ich zastosowanie pozwala ograniczać zapotrzebowanie na klinkier, ale jednocześnie wpływa na przebieg hydratacji, rozwój mikrostruktury i właściwości użytkowe spoiwa.

Do najważniejszych materiałów należą:

  • Granulowany żużel wielkopiecowy (GGBS) – materiał o utajonych właściwościach hydraulicznych, zawierający przede wszystkim fazę szklistą w układzie CaO–SiO₂–Al₂O₃–MgO. W obecności aktywatorów, takich jak środowisko alkaliczne i produkty hydratacji klinkieru, może tworzyć dodatkowe produkty, w tym żele C-(A)-S-H.
  • Popioły lotne – materiały o zróżnicowanym składzie chemicznym i mineralogicznym, zawierające między innymi fazę szklistą, kwarc i mullit. Popioły o odpowiedniej reaktywności wykazują właściwości pucolanowe, reagując z portlandytem Ca(OH)₂ i prowadząc do powstawania dodatkowych produktów hydratacji.
  • Gliny kalcynowane i metakaolin – materiały otrzymywane w wyniku termicznej aktywacji minerałów ilastych. Materiały te mogą wykazywać wysoką aktywność pucolanową i dostarczać reaktywnej krzemionki oraz tlenku glinu.
  • Pucolany naturalne – obejmujące między innymi tufy wulkaniczne, trasy i zeolity, których reaktywność zależy od zawartości faz amorficznych, składu mineralogicznego i stopnia rozdrobnienia.
  • Mączka wapienna – materiał pełniący przede wszystkim funkcję wypełniacza mineralnego, ale również uczestniczący w reakcjach chemicznych. W obecności reaktywnego glinianu może sprzyjać tworzeniu faz węglanoglinianowych, takich jak mono i hemi węglanoglinian wapnia (mono-, hemi- carboaluminate).

Nie wszystkie SCM działają jednak w ten sam sposób. Ich efektywność zależy od składu chemicznego, zawartości faz amorficznych, reaktywności, uziarnienia, powierzchni właściwej oraz kompatybilności z pozostałymi składnikami układu cementowego.

Dlatego opracowanie nowego cementu wieloskładnikowego wymaga nie tylko określenia udziału poszczególnych składników, ale również szczegółowego poznania mechanizmów ich oddziaływania podczas hydratacji.

Mniejszy ślad węglowy a właściwości betonu – czy trzeba wybierać?

Jednym z najważniejszych wyzwań technologii cementu i betonu jest utrzymanie odpowiednich właściwości użytkowych przy jednoczesnym ograniczeniu udziału klinkieru.

Zastępowanie klinkieru materiałami alternatywnymi może zmieniać kinetykę hydratacji, ilość powstającego portlandytu, skład fazowy produktów hydratacji a tym samym porowatość i wytrzymałość stwardniałego kompozytu.

Przykładowo, materiały pucolanowe mogą wykazywać opóźnioną reaktywność w stosunku do klinkieru portlandzkiego. Ich reakcje z Ca(OH)₂ prowadzą jednak do powstawania dodatkowych produktów wiążących, co w odpowiednio zaprojektowanych układach może przyczyniać się do uszczelnienia mikrostruktury.

W praktyce oznacza to, że właściwości betonu zależą nie tylko od rodzaju i ilości zastosowanego SCM, ale również od:

  • stosunku woda/spoiwo (w/b),
  • rozkładu uziarnienia i upakowania cząstek,
  • powierzchni właściwej oraz reaktywności składników,
  • kompatybilności z domieszkami upłynniającymi,
  • warunków pielęgnacji i temperatury dojrzewania.

Szczególnie istotna jest ocena właściwości w różnych okresach dojrzewania. Niektóre cementy o obniżonym udziale klinkieru mogą charakteryzować się wolniejszym przyrostem wytrzymałości początkowej, ale osiągać porównywalne parametry w późniejszym okresie.

Przykładami przemysłowego wykorzystania podejścia opartego na optymalizacji składu są rozwiązania rozwijane przez Holcim w ramach rodzin ECOPlanet i ECOPact. Ich założeniem jest ograniczanie śladu węglowego cementów i betonów poprzez odpowiedni dobór składników oraz optymalizację receptur przy zachowaniu wymaganych parametrów użytkowych.

Nowe surowce i gospodarka o obiegu zamkniętym – kierunki rozwoju R&D

Przyszłość niskoemisyjnych cementów nie ogranicza się do wykorzystania tradycyjnych dodatków mineralnych. Coraz większe znaczenie mają również materiały pochodzące z recyklingu oraz surowce uboczne z innych gałęzi przemysłu.

Wśród interesujących kierunków badań w tym obszarze znajdują się:

  • wykorzystanie odpadu z recyklingu betonu;
  • aktywacja termiczna i mechaniczna surowców mineralnych o niskiej reaktywności;
  • wykorzystanie glin o zróżnicowanym składzie mineralogicznym;
  • rozwój cementów wieloskładnikowych o zoptymalizowanym składzie fazowym;
  • wykorzystanie produktów ubocznych procesów przemysłowych;
  • karbonatyzacja materiałów z recyklingu i mineralizacja CO₂;

Zanim nowy materiał zostanie wdrożony do produkcji, konieczna jest kompleksowa ocena jego właściwości. Obejmuje ona analizę składu chemicznego i fazowego, rozkładu wielkości ziaren, powierzchni właściwej, reaktywności oraz wpływu na właściwości świeżych i stwardniałych spoiw.

Takie podejście jest istotnym elementem działalności badawczo-rozwojowej Holcim Polska. Współpraca przemysłu z uczelniami, jednostkami badawczymi i dostawcami surowców umożliwia ocenę potencjału nowych materiałów zarówno z perspektywy naukowej, jak i możliwości ich zastosowania w skali przemysłowej.

Jak wiarygodnie ocenić ślad węglowy betonu?

Obniżenie zawartości klinkieru w cemencie jest ważnym elementem dekarbonizacji, ale nie powinno być jedynym kryterium oceny środowiskowej.

Dwa betony o identycznej klasie wytrzymałości mogą różnić się śladem węglowym w zależności od rodzaju cementu, ilości spoiwa, stosowanych kruszyw, domieszek chemicznych, transportu oraz technologii produkcji.

Podstawowym wskaźnikiem stosowanym do oceny wpływu produktu na zmianę klimatu jest GWP (Global Warming Potential), wyrażany najczęściej w kg CO₂ ekw. W budownictwie dane te są przedstawiane między innymi w deklaracjach środowiskowych EPD (Environmental Product Declaration), opracowywanych zgodnie z odpowiednimi zasadami oceny cyklu życia i normami, w tym EN 15804.

W przypadku betonu szczególnie ważne jest określenie jednostki funkcjonalnej i granic systemu. Przykładowo, porównanie emisji związanych z produkcją 1 tony dwóch różnych cementów nie daje automatycznie informacji, który beton będzie miał mniejszy ślad węglowy przy zapewnieniu tej samej funkcji konstrukcyjnej.

Dlatego właściwa ocena powinna uwzględniać co najmniej:

  • ilość cementu i jego wskaźnik GWP;
  • udział i rodzaj alternatywnych materiałów mineralnych;
  • ilość wody, kruszyw i domieszek;
  • transport surowców i gotowego produktu;
  • parametry techniczne betonu;
  • zakładany okres użytkowania i wymagania dotyczące trwałości.

Warto również rozróżniać emisje związane z produkcją materiału od potencjalnego pochłaniania CO₂ w trakcie jego użytkowania lub w wyniku kontrolowanej karbonatyzacji. Pozwala to uniknąć podwójnego uwzględniania korzyści środowiskowych i zapewnia bardziej wiarygodne porównanie rozwiązań.

Ostatecznym celem nie jest zatem wyłącznie produkcja cementu o możliwie najniższym udziale klinkieru, lecz opracowanie betonu, który przy wymaganej wytrzymałości, trwałości i funkcjonalności charakteryzuje się możliwie najmniejszym wpływem na środowisko.

Webinar Holcim: Mniejszy ślad węglowy betonu – rola alternatywnych materiałów cementowych

Jak wygląda poszukiwanie i ocena nowych materiałów cementowych od strony badawczej? Jak właściwości chemiczne i mineralogiczne SCM wpływają na hydratację cementu? W jaki sposób oceniać potencjał nowych surowców i porównywać ślad węglowy różnych rozwiązań?

Na te i inne pytania odpowiedzą eksperci Holcim Polska podczas bezpłatnego webinaru „Mniejszy ślad węglowy betonu. Rola alternatywnych materiałów cementowych”, który odbędzie się 26 listopada 2026 roku o godzinie 10:00.

Spotkanie kierujemy przede wszystkim do przedstawicieli uczelni i ośrodków badawczych, dostawców surowców naturalnych i odpadowych, technologów oraz wszystkich osób zainteresowanych rozwojem nowych materiałów cementowych i niskoemisyjnych technologii budowlanych.

Image
google_ads_webinar_holcim_pazdziernik_beton_mniejsz_slad2.jpg

O czym porozmawiamy?

Podczas webinaru omówimy:

  • mechanizmy powstawania emisji CO₂ w procesie produkcji klinkieru portlandzkiego;
  • możliwości ograniczania udziału klinkieru i rozwój cementów wieloskładnikowych;
  • rodzaje alternatywnych materiałów cementowych oraz ich właściwości chemiczne i mineralogiczne;
  • wpływ SCM na hydratację, rozwój mikrostruktury, wytrzymałość i trwałość betonu;
  • potencjał wykorzystania nowych surowców mineralnych i materiałów pochodzących z recyklingu;
  • metody oceny śladu węglowego betonów.

Integralną częścią spotkania będzie przykład obliczeniowy pokazujący zależność pomiędzy składem mieszanki betonowej a jej śladem węglowym. Na zakończenie przewidzieliśmy czas na pytania i dyskusję.

Poznaj prowadzących

Weronika Ziemba – inżynier R&D w Holcim Polska, zajmująca się rozwojem receptur i materiałów o obniżonym śladzie węglowym, badaniami surowców alternatywnych oraz rozwiązaniami wspierającymi gospodarkę o obiegu zamkniętym.

Ewa Kapeluszna – ekspertka w dziedzinie chemii i technologii cementu, łącząca działalność badawczo-rozwojową w Holcim Polska z pracą naukowo-dydaktyczną w Akademii Górniczo-Hutniczej. Specjalizuje się między innymi w alternatywnych materiałach cementowych, projektowaniu spoiw wieloskładnikowych oraz badaniach procesów hydratacji i rozwoju mikrostruktury kompozytów cementowych.

Wojciech Kaczmarek – kierownik ds. badań i rozwoju w Holcim Polska, z 10-letnim doświadczeniem w przemyśle cementowym. Odpowiada za rozwój nowych rozwiązań materiałowych, w tym produktów ECOPlanet, oraz poszukiwanie alternatywnych surowców do produkcji cementu.

Dołącz do webinaru Holcim Polska

Dekarbonizacja przemysłu cementowego wymaga nie tylko zmian technologicznych, ale również nowego podejścia do projektowania spoiw i betonów. Rozwój alternatywnych materiałów cementowych otwiera możliwości ograniczania emisji CO₂, efektywniejszego wykorzystania zasobów mineralnych i wdrażania zasad gospodarki o obiegu zamkniętym.

Jeśli chcesz lepiej poznać chemiczne i technologiczne podstawy rozwoju cementów niskoemisyjnych, dowiedzieć się więcej o aktualnych kierunkach badań R&D i zobaczyć, jak skład betonu wpływa na jego ślad węglowy, zapraszamy do udziału w spotkaniu.

26 listopada 2026 r. | godz. 10:00 | Online | Udział bezpłatny

Zarejestruj się na webinar „Mniejszy ślad węglowy betonu”

Pozostałe artykuły w tej kategorii

slide left
slide right

Najnowsze artykuły

slide left
slide right